ਅਮਰੀਕਾ
ਜਦੋਂ ਜੈਫਰੀ ਐਪਸਟਿਨ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁੜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ‘ਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਰੇ ਹੋਏ ਅਪਰਾਧੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ—ਕਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚੁੱਪ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਸਿਆਸੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਮਾਜਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ।
ਅੱਜ ਜਿਹੜੀਆਂ “ਐਪਸਟਿਨ ਫਾਈਲਾਂ” ਜਨਤਕ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਐਸਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਐਪਸਟਿਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਆਧਾਰਤ ਇੱਕ ਫਾਇਨੈਂਸਰ, ਕਾਗਜ਼ਾਂ ‘ਚ ਇੱਕ ਧਨਕੁਬੇਰ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸਦੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਅਰਬਪਤੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਹਸਤੀਆਂ—ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ‘ਚ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ‘ਤੇ ਨਾਬਾਲਿਗ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ 2008 ਵਿੱਚ ਫਲੋਰਿਡਾ ‘ਚ ਹੋਇਆ ਨਾਨ-ਪ੍ਰੋਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਸੌਦਾ ਅਜਿਹਾ ਮੋੜ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ‘ਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਹੰਕਾਰਪੂਰਕ ਸਬੂਤ ਸੀਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਐਪਸਟਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲ ਗਈ—ਹੋਰ ਦੌਲਤ, ਹੋਰ ਪਹੁੰਚ, ਹੋਰ ਖਾਮੋਸ਼ੀ।
ਇਹ ਖਾਮੋਸ਼ੀ 2019 ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ, ਜਦੋਂ ਐਪਸਟਿਨ ਨੂੰ ਫੈਡਰਲ ਸੈਕਸ ਟ੍ਰੈਫਿਕਿੰਗ ਦੋਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਮੁੜ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਅਗਸਤ 2019 ਦੀ ਇੱਕ ਸਵੇਰ, ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ‘ਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਮਿਲਿਆ। ਕਹਾਣੀ ਇੱਥੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਸਵਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੋਈਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਤ ਸੰਬੰਧੀ ਬਿਆਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕੈਮਰੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਿਗਰਾਨੀ ‘ਚ ਗੰਭੀਰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਲਗਭਗ 600 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ—ਐਫਬੀਆਈ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ‘ਚ ਅਜਿਹਾ ਡਾਟਾ ਹੈ ਜੋ ਜਨਤਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਇਹੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੁਣ “ਐਪਸਟਿਨ ਫਾਈਲਾਂ” ਕਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਲਿਸਟ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ “ਕੌਣ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ” ਦਾ ਫੈਸਲਾ। ਇਹ ਈਮੇਲਾਂ, ਕੈਲੰਡਰ, ਫਲਾਈਟ ਲਾਗ, ਅਦਾਲਤੀ ਬਿਆਨ, ਵਿੱਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਮੈਟਾਡਾਟਾ ਹਨ—ਇੱਕ ਐਸਾ ਜਾਲ ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿੰਨਾ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਕੌਣ ਕਦੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਚ ਆਇਆ।
ਇਥੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਾਈਲਾਂ ‘ਚ ਆਉਣਾ ਅਪਰਾਧ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਬਹੁਤੇ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਪਰਕ ਜਾਂ ਸੰਦਰਭ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕੋ ਨਾਮ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਆਵੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ, ਸ਼ਾਹੀ ਹਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ‘ਚ—ਤਾਂ ਇਹ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਲਈ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਫਾਈਲਾਂ ‘ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਵਾਲੇ ਹਨ। ਰੂਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਕਸਰ ਐਪਸਟਿਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ‘ਚ, ਨਾ ਕਿ ਪੁਸ਼ਟੀਸ਼ੁਦਾ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ‘ਚ। ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੁਲਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਤੀਫੇ ਹੋਏ, ਜਾਂਚਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਾਈਲਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸੁਖਾਵਾਂ ਪਹਲੂ ਉਹ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਜੋ “ਸੈਕਸਪਾਇਓਨੇਜ” ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਨਸੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਪਹੁੰਚ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਪਸਟਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸੀ।
ਇਸ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ‘ਚ ਅਕਸਰ ਪੀੜਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਐਪਸਟਿਨ ਫਾਈਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਲਹਿਰ ਇਸ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੀੜਤਾਂ ਖੁਦ ਕੇਂਦਰ ‘ਚ ਹਨ। ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਸਨੀ ਨਹੀਂ, ਇਨਸਾਫ਼ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ‘ਚ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਕੁਝ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਦਰਭਾਂ ‘ਚ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ‘ਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ‘ਚ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ, ਭਾਗੀਦਾਰ ਨਹੀਂ।
ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੀਲ ਹੈ—ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਡਾਟਾ, ਖੁਫੀਆ ਸੰਪਰਕ, ਤੀਜੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ। “ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ” ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਫਾਈਲਾਂ ਖੁਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਖੀਰ ‘ਚ, ਐਪਸਟਿਨ ਫਾਈਲਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੌਣ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਾਕਤ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਿੰਨਾ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ‘ਤੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਸਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ‘ਚ ਲਿਆਉਣਾ