ਆਖ਼ਿਰ ਕੌਣ ਸੀ ‘ਰਾਏ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ’ ਜੋ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਬਣ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ

ਸਰੋਕਾਰ ਨਿਊਜ਼ ਮੋਹਾਲੀ :

ਪੰਜਾਬ/ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਜਾਂ ਵਾਢੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਨਿਆਂ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਧਾਸਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੰਗੀਆੜੀ ਜੋ ਲੋਹੜੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਭਾਂਬੜ ਬਣਕੇ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਦਲਿੱਦਰ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ - "ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਆ ਹੋ, ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰ... ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵਾਲਾ" - ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲੋਕ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਜਜੀਵੰਤ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁੱਲ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਨਾਇਕ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਜੇ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨਅਰਥੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦਾ ਜਨਮ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਰਾਏ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਭੱਟੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਕਬੀਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੇ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੱਤਾ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ, ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੇ ਅਮੀਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲੁੱਟੀ ਗਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ "ਰੌਬਿਨ ਹੁੱਡ" ਉਪਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਲੁਟੇਰੇ ਜਾਂ ਬਾਗ਼ੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਰੱਖਿਅਕ ਵੀ ਸੀ।
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਹਿਲੂ ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰਾ ਜਾਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਨਿਆਦਾਨ (ਤੋਹਫ਼ਾ) ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੂੰ ਧੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਫ਼ਸਲ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਤਰਾਇਣ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਤੱਤ ਵੀ ਜੋੜਿਆ। ਅੱਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗਾਏ ਗਏ ਗੀਤ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰੇਵੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀਆਂ - ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਲੋਹੜੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਕਿਸੇ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ੀ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1599 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਦਬਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਪਰ ਹੋਇਆ ਉਲਟ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਬਹਾਦਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਲਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਅੱਗ ਸਿਰਫ਼ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੀ, ਸਗੋਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਉਸਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਜਦੋਂ ਲੋਹੜੀ 'ਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੀਤੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ - ਉਹ ਸੱਚੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ  ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਧੀਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਵਰਗਾ ਦਲੇਰ ਮਰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।  ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕ ਗਾਥਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ  ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ, ਅਮਿਟ ਅਤੇ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਜ਼ਹਿਨ 'ਚ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਅਮਰ ਗਾਥਾ ਹੈ।