ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਬਿਆਨ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਲਚਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ NATO (North Atlantic Treaty Organization) ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਠਜੋੜ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ: ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੇਟ ਆਫ਼ ਹਾਰਮੁਜ਼
ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਸਿਖਰਾਂ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਤੇਲ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਸਤੇ, 'ਸਟ੍ਰੇਟ ਆਫ਼ ਹਾਰਮੁਜ਼', ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
• ਟਰੰਪ ਦੀ ਮੰਗ: ਟਰੰਪ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ।
• ਯੂਰਪ ਦਾ ਇਨਕਾਰ: ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜੰਗ" ਦੱਸਦਿਆਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਸੇ 'ਅਣਖ' ਕਾਰਨ ਟਰੰਪ ਨੇ NATO ਨੂੰ 'ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਬੇਕਾਰ' ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕੀ NATO ਛੱਡਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ?
ਹਾਲਾਂਕਿ ਟਰੰਪ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਫੈਂਸ ਆਥੋਰਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਐਕਟ' ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ NATO ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ। ਪਰ, ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਘਟਾਉਣਾ ਹੀ NATO ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
1. ਯੂਰਪ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾ: ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਖੁਦ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
2. ਰੂਸ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ: ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਫਾਇਦਾ ਮਾਸਕੋ ਅਤੇ ਬੀਜਿੰਗ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
3. ਡਾਲਰ ਦੀ ਸ਼ਾਖ: ਅਜਿਹੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਗਲੋਬਲ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਟ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਣਨੀਤਕ ਲਾਭ (Strategic Advantage)
ਮਾਹਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਬਦਲਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਇੱਕ 'ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਟਾਪੂ' ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ:
• ਰੱਖਿਆ ਨਿਰਯਾਤ (Defense Exports): ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਅਮਰੀਕਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨਗੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ 'ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ' ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਹਿਤ ਬਣੇ ਹਥਿਆਰ (ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਜਾਂ ਤੇਜਸ ਜੈੱਟ) ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਵਿਕਲਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
• ਗਲੋਬਲ ਸਾਊਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ: ਜਦੋਂ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਹੋਣਗੇ, ਭਾਰਤ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵੀਟੋ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੂਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਬੰਧ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 'ਮੱਧਸਥ' (Mediator) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੱਦ ਉੱਚਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਭਾਵੇਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਭਾਰਤ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵ ਗੁਰੂ' ਜਾਂ 'ਗਲੋਬਲ ਪਲੇਅਰ' ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ NATO ਮੁਖੀ ਮਾਰਕ ਰੁੱਟੇ ਦੀ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਫੇਰੀ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ।