ਨਿਊ ਸਟਾਰਟ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਦੌੜ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ

ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ–ਮਾਸਕੋ—5 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਮ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਆਖ਼ਰੀ ਵੱਡੀ ਸੰਧੀ New START ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਮੋੜ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰਮਾਣੂ ਤਾਕਤਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਯੂਕਰੇਨ ਜੰਗ, ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ–ਪੈਸਿਫ਼ਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ‘ਚ ਪਰਮਾਣੂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕੰਧ ਦਾ ਡਿੱਗ ਜਾਣਾ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜੇ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਠੰਢੀ ਜੰਗ ਵਾਲੀ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ?

United Nations ਦੇ ਮਹਾਸਚਿਵ ਨੇ ਇਸਨੂੰ “ਬੇਹੱਦ ਗੰਭੀਰ ਪਲ” ਕਹਿ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਡਰ ਦੀ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਹਨ ਜੋ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਹੀਂ

New START ਸੰਧੀ ਅਧੀਨ United States ਅਤੇ Russia ਆਪਣੇ ਤਾਇਨਾਤ ਰਣਨੀਤਕ ਪਰਮਾਣੂ ਵਾਰਹੈੱਡਾਂ ਨੂੰ 1,550 ਦੀ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ, ਇਹ ਸੰਧੀ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਸੀ—ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਉਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਰੇਖਾ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਥਿਰਤਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਹੁਣ ਇਹ ਰੇਖਾ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਨ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਨ ਕੋਈ ਜਾਂਚ ਪ੍ਰਣਾਲੀ। ਅਜਿਹੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਅੰਦਾਜ਼ੇ, ਗਲਤਫਹਿਮੀਆਂ ਅਤੇ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਪਰਮਾਣੂ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਦੀ ਰਾਹਤ—ਪਰ ਕਿੰਨੀ?

ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚਾਲੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗੈਰ-ਲਿਖਤੀ ਵਾਅਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਅਤ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਣਹੋਣੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰੂਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ “ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ” ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ, ਜਦਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ। ਪਰ ਚੀਨ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤ੍ਰਿਕੋਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਸਬਕ

ਯੂਰਪ, ਜਪਾਨ, ਵੈਟੀਕਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ New START ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ–ਰੂਸ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹਿਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮਾਣੂ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਦੇ ਵੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਜੰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਕਸਦ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸਹਾਇ ਖੜੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਊ ਸਟਾਰਟ ਦਾ ਅੰਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ—ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਨੀਤੀ, ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਉਸ ਦੌਰ ਵੱਲ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਡਰ ਨਾਲ ਤੌਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।