ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ/ਹੈਦਰਾਬਾਦ (ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਸਕ)
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 6 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਕਲੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਲਾਇਸੈਂਸ ਡਾਕਟਰ ਸਰਗਰਮ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਡਿਗਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ Pakistan Medical Association ਅਤੇ Sindh Healthcare Commission ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਨਕਲੀ ਡਾਕਟਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਯੋਗ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਲੀਨਿਕਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।
ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਿਰਫ਼ ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ 35,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਲੀਨਿਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ, ਲਰਕਾਨਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਰ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣੇ ਇਹ ਕਲੀਨਿਕ ਆਮ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੰਬਰ।
ਕੌਣ ਹਨ ਇਹ “ਡਾਕਟਰ”?
ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰਡ ਬੁਆਏ, ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਜਾਂ ਨਰਸਿੰਗ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੀਮਤ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚ ਦੇ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ, ਸਟੀਰਾਇਡ ਅਤੇ ਟੀਕੇ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਡਰੱਗ ਰਜ਼ਿਸਟੈਂਸ, ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਸਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਮੌਤਾਂ, ਪਰ ਅੰਕੜੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੈਡੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੌਤਾਂ ਗਲਤ ਇਲਾਜ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਮਾਮਲੇ “ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ” ਜਾਂ “ਬਿਮਾਰੀ” ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ।
ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ’ਤੇ ਸਵਾਲ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਧ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲੀਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਅਸਥਾਈ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਕਲੀਨਿਕ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ
ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ, ਕਿਫਾਇਤੀ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੀਐਮਏ ਨੇ ਨਕਲੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕੇਸ, ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।